Overgangen frå det totalitære Sovjetunionen til det posttotalitære Russland innebar, mellom svært mykje anna, eit frislepp tekstar som tidlegare hadde vore forbodne. Undergrunnslitteratur frå Sovjetperioden (samizdat), førrevolusjonær religiøs filosofi som hadde vore ideologisk uakseptabel, det meste av den russiske emigrantlitteraturen publisert i Vesten etter 1917 – alt dette blei og blir framleis publisert nær sagt overalt, på papir så vel som digitalt.

I Russland blei ein dermed konfrontert med ein litteratur som var både gammal og ny, eigen og framand. I ein slik situasjon blir spørsmålet korleis ein skal forhalda seg til desse tekstane. Skal undertrykt litteratur minnast kollektivt som undertrykt? Eller eksillitteraturen som eksillitteratur? Eller er alt først og fremst som russisk? Kort sagt – kor langt kan og skal ein gå i å tenka bort det ubehagelege i historia?

Dette er dillemma utan fasit. Og det er risikabelt å skulla stå utanfor og vurdera – moralismen kjem lett snikande. I Terminal Øst har eg likevel gjort eit forsøk. Og postsovjetisk russisk humaniora, i alle fall i møtet med filosofiske tekstar frå åra før og etter revolusjonen, viser seg å engasjera seg i slåande grad i spørsmål omkring russisk identitet og Russlands ”særskilte veg.” I tillegg blir det ubehagelege i historia svært ofte tenkt bort. I ein slik situasjon kjennest det viktig å trekka fram dei russiske stemmene som opponerer mot ei bejaande haldning til tidlegare undertrykt litteratur som om ingenting var hendt, ein tendens som altså finst tom. i akademia. Og i det postsovjetiske Russland er ikkje desse først og fremst å finna mellom yngre akademikarar. Det er ikkje sønene mot fedrene, for å seia det med Turgenev; det kan tvert om sjå ut som om dei mest kritiske er dei som under sovjetperioden las og engasjerte seg i forboden litteratur i skjul.

Artikkelen min i Terminal Øst opnar med eit sitat frå ein person som levde eit akademisk dobbeltliv under Brežnev: som skreiv bøker på statlege forlag om tysk idealisme og vitskapshistorie og parallelt studerte tekstar som den gongen ikkje skulle diskuterast offentleg, nemleg filosofen Piama Gajdenko. Her skal eg trekka fram to andre som gjorde mykje det same.

Sergej Choružij er av profesjon matematikar og tilsett ved det russiske vitskapsakademiet. Han har omsett James Joyces Ulysses til russisk. Før glasnost skreiv han også filosofiske tekstar for skrivebordsskuffen, som seinare har blitt publisert i hans mange bøker om russisk filosofi og ortodoksi. I 1996 forfatta han eit essay om ei retning innanfor russisk filosofi som går under namnet «sofiologi», og som er representert framfor alt av Vladimir Solov’ev, Pavel Florenskij, og Sergej Bulgakov. Essayet avsluttar han med følgjande refleksjon:

Det andre eksempelet er Evgenij Barabanov, som verka meir eksplisitt som dissident.

Kunsthistorikaren Barabanov hadde vore aktiv medlem av den ortodokse kyrkja sidan 1960. Han publiserte illegalt i samizdat og skreiv opne brev til forsvar for Solženicyn og andre. Alt dette medførte lange rundar med forhøyr. Han miste stillinga i forlaget der han var tilsett samt løyve til å reisa utanlands, og han meinte på eit tidspunkt at trugsmålet om å bli innlagt på mentalsjukehus var høgst reell. Korleis reagerer han så på at forbodne tankar, gjerne med ortodokst innhald, blir tilletne, ålment aksepterte og jamvel populære? Ikkje særleg positivt. Så tidleg som i 1991, i det leiande russiske filosofiske tidsskriftet Filosofiens spørsmål, publiserer han ein artikkel med tittelen «Russisk filosofi og identitetskrisa». Russisk filosofi, i følgje Barabanov, er i påfallande grad opptatt av sin eigen originalitet, noko som har vist seg gjennom måten «Russland» sjølv har blitt gjort til eit tema for filosofien på. Barabanovs bakgrunn for å ta opp dette i 1991 var at spørsmålet om det originale ved russisk tenking plutseleg blei stilt overalt. Hans eigen respons i så måte er eit framlegg om å psykoanalysera heile den russiske filosofien. Han skriv:

KJM

VIDERE