|
Vi har framfor oss eit fargetrykk
eg kjøpte i 1980 av ein gateseljar i Zaqaziq, om lag åtte
mil nordaust for Kairo i Egypt. Originalen er litt større
enn eit A4-ark (h25xb36 cm), bakgrunnsfargen er gul, skrifta
er blå, to store "medaljongar" har rosa bakgrunnsfarge,
og fire mindre "medaljongar" i hjørna går
meir i rødt/oransje. Den øvste tredjedelen av trykket
er dominert av dei to store "medaljongane" og fire
linjer med tekst. Den nedste to-tredjedelen består av tre
bildefelt, også med tekst. Bilda går i lyseblått
(himmel), brunt, rødt og grønt. Fargetrykket er
av svært dårleg kvalitet, bilda er grumsete og utydelege.
I det heile tatt er det lite som tiltalar den estetiske sansen
til observatøren. Det einaste som kan seiast å vera
vakkert, og tydeleg, er kalligrafien, særleg den som gjengir
sitat frå Koranen. Men det er nok heller ikkje det estetiske
som er målsettinga med trykket.
Tekststykket er omslutta av to
store "medaljongar". Den til høgre inneheld
ordet allah, "Gud", og med lita skrift, ei lovprising:
"GUD, mektig og opphøgd er Han!", står
det. I medaljongen til venstre står det: "MUHAMMAD",
og med lita skrift, "[Guds] fred over han!". Dei mindre
medaljongane i hjørna inneheld namna på dei fire
første kalifane, dei fire "rettleidde" (sjå
t.d. John L. Esposito, Islam. The Straight Path, s. 37ff.).
Lest frå høgre til venstre (som ein arabisklesande
vil gjera det), først oppe og deretter nede, står
dei i den rekkefølga dei regjerte: Abu Bakr, Umar, Uthman
og Ali. Dersom vi var i tvil ville i alle fall dette vera eit
sikkert teikn på at det er eit sunni-muslimsk fargetrykk
vi har for oss: dei tre første kalifane ville ikkje hatt
noen plass her dersom det var eit shiittisk fargetrykk (sjå
Islam. The Straight Path, s. 39).
Motivet i det høgre bildefeltet
er lett gjenkjenneleg, det viser Den heilage moskéen i
Mekka med Kabaen i sentrum. Feltet i midten består av to
bilde, begge frå Profetens moské i Medina, medan
dei to bilda i det venstre bildefeltet viser Klippedomen øverst
og al-Aqsa-moskéen, begge på tempelhøgda
i Jerusalem. Vi merker oss at det midtre bildefeltet frå
Profetens moské er større enn dei to andre. Det
er altså islams tre mest heilage stader som blir viste
fram, og som vi skal sjå er dei også tema for teksten
på trykket.
Nedst til høgre, under
bildekanten, står den heller prosaiske opplysninga om at
trykket kan bestillast hos utgivaren Muhammad Ali Gundi.
I det følgjande skal vi
sjå nærare både på det tekstlege innhaldet
og på bilda.
Tekstfeltet
Tekstfeltet over bilda fungerer
som overskrift og innleiing til "lesinga" av bildefeltet.
Øvst står å lesa den såkalla basmala,
av b-ismi 'llahi 'r-rahmani 'r-rahimi, dvs.: "I
Guds, Den Barmhjertiges, Den Nåderikes, namn." Basmalaformularet
innleier alle suraene i Koranen, med unntak av sura 9. Det blir
også sagt fram ved byrjinga av alle religiøse handlingar
(unntatt offer), slik som i den rituelle bøna, rituell
reinsing osv., når ein skal byrja eit måltid, i det
heile tatt når ein skal starta på noe nytt, og det
står gjerne i byrjinga av bøker. Her fungerer basmalaen
dels som den naturlege innleiinga til Koransitatet som følger,
men først og fremst som innleiing til bildetrykket som
eit heile. Lesinga eller framseiinga av basmalaen helgar situasjonen
som "lesaren" av bildetrykket er ved å tre inn
i.
I linje 2 les vi: "Det er
ei plikt for menneska andsynes Gud å dra på pilgrimsferd
til Huset, så framt dei finn utveg til det." Dette
er for muslimar eit svært godt kjent Koran-sitat, henta
frå sure 3 ("Imrans slekt"), vers 96 (vers 91
i den norske omsettinga av Einar Berg), og slår vi opp
i Koranen finn vi at det utgjer andre halvdelen av verset. "Huset"
er Kabaen i Den heilage moskéen i Mekka, og på bildet
av Den heilage moskéen og Kabaen nede til høgre
på bildetrykket finn vi første halvdelen av det
same verset. Vi kjem tilbake til dette verset.
Orda i den neste linja (linje
3) er eit velsigningsformular som alltid innleier sitat av Profeten
Muhammads ord: "Han, Guds signing og fred over han, sa:".
Her er subjektet (Profeten) underforstått, i andre tilfelle
vil det stå t.d. "Guds sendebod sa", osb., eller
"Herren vår, Muhammad, sa", osb. Vi forstår
altså at det no kjem ei Profet-utsegn, altså eit
sitat frå ein hadith (th utt. som på engelsk
i ordet "thin"), ei fortelling der Profetens ord og
handlingar blir gjenfortalde. At det no kjem ein annan type tekst
kan vi også sjå av skrifta. Medan Koransitatet er
i den tydelege naskh-skrifta, er det følgjande
hadith-sitatet skrive i ei kursivskrift (nastaliq-skrifta?).
Også dei andre hadith-sitata på trykket er i denne
skrifta; prøv å finna dei!
Velsigningsformularet blir brukt
om Profeten og berre han, andre velsigningsformular blir brukte
om f.eks. dei fire kalifane eller andre framståande personar:
"Må Gud vera nøgd med han!".
I linje 4 står det så:
"Ikkje bind på sadelen unntatt for tre bønneplassar/moskéar:
Den heilage bønneplassen/moskéen, denne bønneplassen/moskéen
min, og al-Aqsa-bønneplassen/moskéen." Dette
er, som vi forventa etter linje 3, ein hadith, og med hjelp av
ein hadith-konkordans finn vi fleire variantar av den, t.d. fire
i Bukharis samling, og ei rekke andre i dei andre kjende hadith-samlingane
(sjå Islam. The Straight Path, s. 81 om hadith-samlarane).
Uttrykket "binda på
sadelen" er ein talefigur for "å legga ut på
reise" - vi må tenka oss inn i 600-talets arabiske
transportmiddel. masjid (pl. masajid - uttal j'en
som på engelsk: dsj), ordet som eg har omsett med "bønneplassen/moskéen",
betyr eigentleg staden der ein utfører sujud, dvs.
prostrasjonane i bønneritualet, og slik er det også
blitt termen for bygninga der dette foregår, det betyr
altså også "moské". (Vårt
ord "moské" er forøvrig avleidd av det
arabiske masjid, via spansk "mezquita" og deretter
fransk "mosquée" eller tysk "Moschee".)
Dette er for ein muslim ein velkjend
hadith - ein av mange - som gir profeten Muhammads anbefaling
av heilagdommen i Jerusalem ved sida av dei to andre heilagdommane.
Nå eksisterte det sjølvsagt ingen moské i
Jerusalem på Profetens tid, så dersom det var
hans ord måtte vi oversetta masjid med "bønneplass"
eller "heilagdom", og det måtte referera til
jødane sin heilagdom. Men i muslimsk forståing av
denne hadithen er det snakk om den kjende al-Aqsa-moskéen
på tempelhøgda i Jerusalem, som er avbilda nederst
til venstre på fargetrykket. Dei to andre moskéane
hadithen omtaler er Den heilage moskéen, al-masjid
al-haram, i Mekka, avbilda nede til høgre, og Profetens
moské (al-masjid al-nabawi eller al-masjid al-rasul)
i Medina, avbilda på midtfeltet.
Med Koransitatet om pilgrimsferda
til "Huset" eller Kabaen og hadithen om dei tre heilagdommane
er bilda nedafor blitt introduserte og plasserte i samanheng
med kvarandre. La oss no sjå nærare på bilda
og bildetekstene.
Bildefeltet
Bildet til høgre, Den heilage
moskéen i Mekka:
Koranteksten i himmelen over moskéen
seier: "Der er det tydelege teikn, Abrahams plass, og den
som trer inn i det er trygg." Som alt påpeikt er dette
første halvdelen av det verset som alt er sitert ovafor,
vers 96 (91) av sure 3 (jf. linje 2 i bildet). Dette er eit velkjent
vers for ein muslim, det same er konteksten, men for oss som
ikkje kjenner Koranen så godt, her er versa 94, 95 og 96
(89, 90 og 91 i Einar Bergs norske omsetting) i samanheng:
[94:] Sei: "Gud taler sant,
så følg Gud-søkjaren Abrahams religion. Han
var ingen avgudsdyrkar." [95:] Det første Huset som
blei grunnlagt for menneska er det i Bakka [dialektal form for
Makka, dvs. Mekka], til signing og rettleiing for all verda.
[96:] Der er det tydelege teikn - Abrahams plass, og den som
trer inn i det er trygg. Det er ei plikt for menneska andsynes
Gud å dra på pilgrimsferd til Huset, så framt
dei finn utveg til det. Og om nokon er vantro, så er Gud
seg sjølv nok, og treng ikkje verda.
Versa er blant dei koranske grunnlaga
for den såkalla femte "søyla" (Islam.
The Straight Path, s. 89ff.), hajj - den obligatoriske pilgrimsferda,
men også for dispensasjonen frå å utføra
ferda: det er berre dei som er i stand til det som pliktar å
dra på hajj. Versa er også blant dei som knyter islam
og heilagplassane i Mekka til Abraham, og må også
sjåast i samanheng med polemikken mot jødane. Versa
rett framfor sitatet vårt polemiserer mot jødane
sine matforskrifter. I løpet av stridene i Medina med
jødane (og kristne) presenterte Muhammad den tanken at
Abraham, som representant for den sanne Gudstrua, hadde stifta
Kaba-kulten i Mekka saman med sønnen Ismail. Ifølgje
denne tanken representerer jødane ein seinare religion,
stifta av Moses (og kristendommen ein endå seinare religion).
Muhammad identifiserte derimot sin eigen religion islam med religionen
til patriarken Abraham, og gjorde dermed krav på ein forrang
framfor jødedommen (og kristendommen) for seg og sitt
trusfellesskap. Dermed kunne også overtakinga eller vidareføringa
av dei heidne (ikkje-islamske) arabarane sin Kaba-kult innanfor
islam rettferdiggjerast. For: Kaba-kulten, saman med andre riter
først og fremst knytta til hajj, blei sett som på
element av Abrahams religion, altså ur-islam, riter som
var blitt gløymde eller underslått i jødedommen,
den jødiske varianten av Abrahams religion, og som trass
i arabarane sitt religiøse forfall var blitt bevart i
deira religion, om enn misforstått. Desse kultskikkane
blei nå reinsa for heidenske element (f.eks. polyteisme)
og tilbakeført til deira opphavlege stand og betydning,
i og med Muhammads misjon.
"Huset" er som før
nemnt Kaba. Ein muslimsk kommentator forklarer "hus",
i dette verset som ein plass tilrettelagd for gudstenestlege
handlingar, og det blir av og til omsett som "tempel".
Kaba blir også kalla "Guds hus", "Det heilage
huset", "Det gamle huset", det blir rekna som
det første Gudshuset.
Tilbake til versutdraget vårt:
"Der er det tydelege teikn, Abrahams plass, og den som trer
inn i det er trygg." Ordet "det" må referera
til "Huset" - som heilagplass var det knytta ein asylrett
til det, jf. kirkeasyl-fenomenet hos oss. I islam er denne aylretten
ført vidare på den måten at det ikkje er lov
å ta liv på det heilage området i Mekka under
hajj, korkje menneske, dyr eller insekt. Men kva slags teikn
er det snakk om? Muslimske Korankommentatorar tolkar dette slik
at dei tydelege teikna dreier seg om konkrete lokalitetar omkring
Kaba, der "Abrahams plass", maqam Ibrahim, er
eit slikt teikn. Hos muslimske Korankommentatorar, og i tradisjonell
muslimsk forståing, er maqam Ibrahim namnet på
ein stein og den vesle bygninga ved Kaba som huser denne
steinen, og den plassen der bygninga står. Ordrett
betyr maqam Ibrahim "Abrahams standplass", plassen
der Abraham sto, og på denne steinen skal ein kunna sjå
avtrykka etter Abrahams føter. (Denne steinen må
ikkje forvekslast med den kjende svarte steinen som finst innmurt
i eit hjørne av Kabaen.) Ifølgje Koranen sure 2,
127/121 reiste Abraham og Ismail Kaba, og noen tradisjonar knytter
steinen med Abrahams fotspor til nettopp bygginga av Kaba: Abraham
måtte stå på ein stein då murane var
komne til ei viss høgd, og steinen løfta seg og
senka seg mirakuløst for at Ismail skulle kunna langa
byggestein opp til Abraham. Ein annan tradisjon fortel at fotavtrykka
blei til då Abraham steig opp på steinen for å
kalla folk til å utføra pilgrimsferda, hajj, til
Mekka. Steinen er altså maqam Ibrahim, Abrahams
standplass, og eit tydeleg teikn for dei truande den dag i dag.
Abrahams standplass blir i Koranen
(Sure 2, 125/119) peikt ut som ein høveleg stad å
utføra den rituelle bønnen, og Profeten skal ifølgje
hadith-beretningar ha bedt der under utføringa av sin
hajj. Det er obligatorisk for pilgrimar å forsøka
be ei bønn ved Abrahams standplass.
Den hollandske islamforskaren
Snouck Hurgronje meinte at maqam Ibrahim i Koranen opphavleg
hadde tydinga "Abrahams heilagstad", og at Muhammad
brukte uttrykket som eit synonym for nemninga al-masjid al-haram,
den heilage bønneplassen, som ei nemning for Mekka som
ein heilag stad, eller meir spesielt for det heilage området
akkurat rundt Kaba. Mye talar for at han kan ha rett i det, men
i denne samanhengen er det dei truande si forståing av
teksten som er viktig.
Bildet frå den heilage
moskéen i Mekka på fargebildet er ei fargelagt teikning
av den opne plassen inne i moskéen i Mekka, det kan vera
basert på eit eldre fotografi, i alle fall er det frå
før ei rekke omfattande ombyggingar av moskéen
og plassen starta i 1956. Muligens skildrar bildet situasjonen
tidleg i dette århundret. På bildet ser vi "Huset",
Kaba, frå nord - den svarte steinen er i det austre hjørnet
til venstre.
Veggane til Kaba er tildekka
av det svarte brokadeteppet eller "forhenget" - kiswa,
også kalla "sløret" - al-burka.
Kiswaen er vevd slik at shahada - truvedkjenninga (Islam.
The Straight Path, s. 89) trer fram i relieff. Eit gullbrodert
band går rundt heile Kabaen, fylt med sitat frå Koranen.
På bildet er dette representert med ei enkel skriftlinje
der det står: "Og kall menneska til pilgrimsreisa,
og dei vil komma til deg til fots og på magre (kamelar)."
Dette er nok eit for muslimar velkjent Koran-sitat, utdrag frå
Sure 22 - "Pilgrimsferda", vers 27 (28); samanhengen
er som følgjer:
(26) Då vi busette Abraham
ved Husets plass: Sett ingenting ved mi side! Hald Huset mitt
reint for dei som vandrar rundt det, som står der, som
bøyer seg og fell ned i ærefrykt! (27) Kall menneska
til pilgrimsferda, og dei vil komma til deg til fots og på
magre (kamelar) frå alle djupe pass, (28) for å oververa
det som er godt for dei, og å påkalla Guds namn på
bestemte dagar over offerdyret, som han har gitt dei. Et av det,
og gi mat til dei ulukkelege fattige. (29) La dei så utføra
personleg pleie [som blir forsømt under pilgrimsritualet],
oppfylla løfta sine, og vandra rundt det gamle Huset.
Kiswaen blir erstatta med ein
ny kvart år. Tidlegare var den nye laga i Kairo og kom
med den årvisse offisielle pilgrimskaravanen derfrå,
men frå 1962 er den blitt laga i Mekka. Den nye blir hengt
opp på den 10. dagen i pilgrimsmånaden (10. Dhu al-hijja
= Offerfest-dagen = 28. mars 1999, 17. mars 2000; sjå Islam.
The Straight Path, s. 93). Kiswaen er festa nede til bakken
med hjelp av ringar og tau, men under hajj-tida ser vi at den
nederste delen er løfta opp utanfor rekkevidda til folk
ved hjelp av tau - for å hindra at kiswaen skal bli øydelagt
av pilgrimane under sirkuleringa - tawaf - rundt Kabaen (truleg
for å hindra at pilgrimar riv av stykke av stoffet for
å ta med seg heim). Når den gamle blir tatt ned blir
han, eller blei han i alle fall før, kutta opp i småbitar
av moskévaktarane og seld som relikviar.
Døra til Kabaen, til venstre
på bildet, har sitt eige forheng som blir kalla "sløret".
Det er fullstendig dekka med Koranvers brodert i gull og sølv.
På bildet ser vi at "sløret" til døra
er trekt vekk. Døra til Kabaen er sju fot over bakken,
og når Kaba skal oppnast ved spesielle høve blir
ei trapp på hjul trilla bort til døra. Det einaste
som er inne i Kaba er tre tresøyler som støtte
for taket, ein stige opp til taket, og ei mengd med gull- og
sølvlamper som heng ned frå taket.
Kaba er spesiell på den
måten at dette heilage huset for det eine ikkje innheld
noen spesielle heilage gjenstander, gudebilde, alter e.l.; då
Muhammad overtok kultplassen blei Kaba rensa for gudebilete.
For det andre er det ingen obligatoriske riter som foregår
inne i Kaba. Å gå inn i Kaba er heller ikkje del
av hajj.
Kaba blir likevel opna ved spesielle
høve. Som regel skjer det i løpet av hajj-månaden
(Dhu al-hijja), og det skjer på den 10. Muharram. Menn
får sleppa inn først, deretter kvinner. Sjølv
om det ikkje foregår noen foreskrivne handlingar i Kaba
i samband med hajj blir det rekna som spesielt meritterande å
utføra den rituelle bønnen der inne. Men det må
vera få pilgrimar som får høve til å
komma inn, for det er vel slik nå som tidlegare, at det
kostar penger å komma inn. Eldre reisende til Mekka skildrar
korleis dei måtte betala seg veg inn i Kaba, og i alle
høve mi handbok for pilgrimar til Mekka og Medina inneheld
inga rettleiing for eit eventuelt besøk inne i Kaba (A
Guide for Hajj and 'Umra av Anis Daud Matthews, Kazi Publications,
Lahore 1979). I slutten av pilgrimsmånaden blir Kaba opna
og vaska etter ein bestemt rituell prosedyre.
Den kjende svarte steinen er
montert i hjørnet til venstre for døra. Den delen
av muren som er mellom døra og steinen som vi ser er avdekka,
og som er større enn vi kan sjå på dette dårlege
bildet, blir kalla multazam. Her prøver pilgrimane
å pressa seg inntil veggen mens dei ber. Ifølgje
pilgrimshandboka mi følgjer det spesiell velsigning å
be her, det er Profetens sunna - skikk - at ein etter
å ha fullført tawaf (sirkuleringa rundt Kaba)
stansar her, klemmer seg inntil veggen og legg kinnet inntil,
og ber. Bønner her er ekstra virkekraftige.
Til høgre ser vi ein halvsirkelforma
steinmur kalla al-hatim. Under tawaf går
pilgrimane utanfor muren fordi området innanfor blir rekna
som ein del av Kaba. Plassen skal opphavleg ha vore ein del av
grunnen som Kaba låg på, men Kaba skal altså
ifølgje tradisjonen ha blitt redusert i størrelse
ein gong han blei gjenoppbygd i før-islamsk tid. Men av
den grunn blir bønner som blir framsagde innafor denne
muren rekna som om dei blei sagt inne i Kabaen.
Området mellom muren og
Kaba er kalla al-hijr eller hijr Isma'il. Hijr
betyr "utskild", og her skal gravene til Ismail og
mora hans, Hajar ligga. Pilgrimshandboka fortel at det blir sagt
at 70 profetar er gravlagde her, inkl. Ismail og mora hans, og
held fram med at det blir fortalt at Profeten låg og sov
her, då Gabriel kom for å ta han med seg på
himmelferda til sju himlar og til møtet med Gud, al-miraj
(meir om miraj lenger nede).
I ein sirkel rundt Kaba ser vi
på bildet ein gjerdeliknande struktur. Dette er ein rad
med slanke, omtrent tre meter høge, messingsøyler,
som det er strekt tau eller ståltråd mellom. Frå
desse heng det lamper som lyser opp plassen når mørket
fell på. Dette er ein av indikasjonane på at bildet
er frå før ombyggingane tok til i 1956 - i dag er
det eit nytt elektrisk lyssystem på området. Området
mellom denne lamperekka og Kabaen med hijr Isma'il blir
kalla mataf, som betyr staden der rundgangen, tawaf,
foregår. I dag er mataf betydeleg utvida for å
gi plass til det store antallet pilgrimar, årleg er det
no opp mot 2 millionar.
I venstre forgrunnen på
bildet og lenger bak til venstre ser vi andre mindre bygningar:
Den vesle bygninga nærast med ein liten kuppel på
taket er "Abrahams standplass", som er nemnt i verset
over bildet. Bygninga inneheld steinen som Abraham skal ha stått
på. I dag er steinen innebygd i ein annan mye mindre bygning,
beståande av glas og jernstenger med ein mindre kuppel,
og flytta på for å gi betre plass til tawaf.
Pilgrimshandboka instruerer pilgrimen til å be her, etter
bønnen ved multazam.
Til høgre for "Abrahams
standplass" står ein minbar - "preikestol",
også denne er trekt lenger vekk i dag. Bygninga til venstre
lenger bak er truleg ein av dei små bygningane som var
sett opp for kvar av dei fire sunni-lovskolane (Islam. The
Straight Path, s. 76f.), eigentleg som beskyttelse for imamen,
bønneleiaren, under den rituelle bønnen, salat.
Hanafi-, maliki-, og hanbalilovskolane hadde kvar sin, medan
shafiilovskolen brukte bygninga over Zamzam-brønnen. Den
vi ser på bildet er antakeleg den bygninga som hørte
til Hanbali-skolen. Til tider har det vore misunning mellom lovskolane
p.g.a. at den eine eller den andre av bygningane var vakrare
enn dei andre. Også desse bygningane, utanom Zamzam-bygninga
som er fullstendig nykonstruert, er fjerna etter ombyggingane
som har pågått sidan 1956, dels for å gi betre
plass til pilgrimane, men også som eit ledd i dei "økumeniske"
bestrebelsene der forskjellane mellom dei ulike lovskolane har
fått mindre og mindre betydning i dagens islam.
I bakgrunnen ser vi litt av søylegangane
som går rundt heile den opne plassen berre avbrutt av dei
mange portane inn, vi ser to av dei sju minaretane, og noen av
dei omliggande profane bygningane i byen.
Til andre delen av forelesinga
Tilbake
til start
|
